Arie Westmaas, lid van de Johan Willem Friso loge in Heerenveen, had op Bevrijdingsdag 2026 een bijdrage over 'Vrijheid in tijden van onzekerheid', die u hier in zijn geheel kunt lezen.
"Het is vandaag 5 mei. Het is een dag waarop we onze herwonnen vrijheid vieren.
Een tijdje geleden (augustus 2025) las ik het laatste boek van Timothy Snyder. Timothy Snyder is een Amerikaanse geschiedkundige. Hij is hoogleraar aan de universiteit van Yale in de VS. Snyder heeft op vele plaatsen in de wereld gewoond, waaronder Oekraïne.
Het laatste boek gaat over vrijheid. Voordat ik het boek las had ik, misschien net als jullie, een heel beperkte opvatting van wat vrijheid eigenlijk betekent en waar het voor staat. Ik had er eigenlijk niet zo goed over nagedacht.
Maar wat is vrijheid eigenlijk.
Wat is vrijheid?
Vrijheid kent vele gezichten en is in verschillende contexten anders gedefinieerd. Snyder benadert vrijheid niet als een abstract filosofisch concept, maar als iets wat concreet beleefd wordt in het dagelijks leven. Voor Snyder is vrijheid onlosmakelijk verbonden met verantwoordelijkheid, waarheid en de mogelijkheid tot handelen. Vrijheid betekent volgens hem dus niet alleen de afwezigheid van onderdrukking, maar vooral ook het vermogen om keuzes te maken, om vrij te kunnen spreken en handelen, en om vrij je eigen leven vorm te kunnen geven.
Snyder maakt in zijn boek onderscheid tussen negatieve en positieve vrijheid.
Waarbij Negatieve vrijheid de afwezigheid is van dwang – je bent vrij omdat niemand je iets verbiedt of oplegt.
Maar hij heeft het vooral over Positieve vrijheid. Dat is volgens hem het vermogen om daadwerkelijk iets te doen met de ruimte die je in figuurlijke en letterlijke zin om je heen hebt. Bij positieve vrijheid kan je je eigen leven richting geven en kan je je eigen potentieel te benutten. Dit is een belangrijk onderscheid. Want vrijheid zonder dat je over de (financiële) middelen, over de kennis beschikt of je rechten kent is slechts schijnvrijheid is. Vrijheid is dus niet alleen de afwezigheid van het kwade, maar vooral de aanwezigheid van het goede. Het is te simpel om te zeggen dat een individu vrij is wanneer de overheid zich afzijdig houdt. Vrijheid zoals dat in Amerika of bij de PVV of de VVD wordt gehanteerd betekent vooral geen overheidsbemoeienis! Schnyder noemt dat negatieve vrijheid.
De Amerikanen vochten 250 jaar geleden voor hun onafhankelijkheid, voor hun vrijheid dus. Tegelijkertijd verdreven zij de inheemse bevolking van hun land en hielden zij slaven. In Nederland hebben we de 80-jarige oorlog gehad. Wij vochten ook voor onze vrijheid. Tegelijkertijd kolonialiseerden we de wereld. Voor de inwoners van onze koloniën betekende dat veelal geen vrijheid, maar onderhorigheid. We zien nu hetzelfde in Oekraïne gebeuren in de door de Russen bezette gebieden. Om echt over vrijheid te beschikken moet er meer gebeuren.
Negatieve vrijheid is alleen de afwezigheid van dwang. Dat kan ook belangrijk zijn, maar toch een vrij beperkte vorm van vrijheid. Negatieve vrijheid is vrijheid “van”. Positieve vrijheid is de vrijheid “om”.
5 vormen van vrijheid
Bij de behandeling in zijn boek van het thema vrijheid laat Snyder 5 vormen van vrijheid zien waaraan een maatschappij moet voldoen, wil een mens zich werkelijk vrij kunnen voelen en van de vrijheid “om” gebruik te maken.
Die vormen zijn volgens hem:
- Soevereiniteit. Hij verstaat hieronder het aangeleerde vermogen van de mens om zelf een keuze te kunnen maken.
- Onvoorspelbaarheid. Je eigen kracht om je persoonlijke doeleinden na te streven.
- Mobiliteit. Vrij te gaan en staan waar en wanneer je wil.
- Feitelijkheid. Objectieve informatie te verzamelen en te verspreiden om grip te krijgen op de wereld om je heen.
- Solidariteit. Dat is de erkenning dat niet alleen jij of je naaste familie of vrienden recht hebben op vrijheid maar iedereen in deze wereld.
1: Soevereniteit
Ik begin met Soevereiniteit; dus het vermogen om zelf keuzes te kunnen maken.
Of we ons soeverein kunnen voelen hangt heel erg af in welk gezin we geboren zijn en op welke plaats in de wereld, maar ook of we toegang hadden tot goed onderwijs waarbij we kritisch leerden denken, en natuurlijk hoe het met onze gezondheid gesteld is. Als ziek mens ben je al snel afhankelijk van anderen. Als we snel kunnen bepalen waar we waarde aan hechten maakt ons dat gelukkig als het met die waarde goed gaat. Al is het maar sportclub Heerenveen, maar als mens hechten we toch vaak de meeste waarde aan de dierbaren om ons heen.
Soeverein zijn betekent ook dat we in staat zijn de mens achter de mens te zien. Een goede discussie met iemand is alleen mogelijk als je die persoon respecteert. Of je kan het ook zo zeggen: een goede discussie is alleen mogelijk als we waarde aan iemand hechten. Als we de mens als subject en niet als object zien.
Om ons als soeverein wezen te ontwikkelen is het voor een baby van zeer groot belang dat er een goede band bestaat met de opvoeder, dat er goede voeding is, dat het kind leert wat wel of niet sociaal gewenst is in een bepaalde gemeenschap; kortom een goede opvoeding krijgt. Iedere vrije volwassene heeft als kind veel hulp gekregen.
2: Onvoorspelbaarheid
Dan kom ik bij de onvoorspelbaarheid. Waarom is dat zo belangrijk? We weten allemaal dat als je met zijn tweeën een akkoord over een onderwerp wil bereiken dat dat een ander akkoord zal zijn dan als je dat met 3 of meer personen doet. Tenzij die anderen allemaal hun mond houden en precies doen wat de leider zegt. Van zo’n situatie wil je als vrij mens niet deel zijn denk ik, tenzij het je allemaal geen lor kan schelen natuurlijk. Dus door samen te werken scheppen de mensen onvoorspelbaarheid, maar ook blijheid, want als iedereen het gevoel heeft meegedacht en gewerkt te hebben schept dat een band. Die onvoorspelbaarheid stelt ons in staat om ons tot individuele personen te ontwikkelen.
Ja en dan hebben we te maken met de media en met name door de sociale media. Onze denkprocessen worden als door deze media als het ware op sleeptouw genomen door een mening die ons wordt voorgeschoteld. Het is moeilijk om je dan nog een vrijdenkend mens te noemen.
Als vrij mens moeten we altijd ons de vraag kunnen stellen van het waarom. Als AI steeds meer geïncorporeerd wordt in onze samenleving en we niet meer in staat zijn om zelf een afweging te maken, doordat we allemaal van dezelfde gemanipuleerde gegevens gebruik maken, waar blijven we dan?
Of zoals Snyder het verwoordt: Vrijheid vraagt dus om soevereine en onvoorspelbare mensen. Onvrijheid vraagt om voorspelbare wezens die bibberen van angst in hun zelfgemaakt kooi, waar ze dromen van vijanden die ze nooit ontmoeten, en van vrienden en minnaars die ze niet hebben.
3: Mobiliteit
En zo kom ik bij de 3e vorm van vrijheid en dat is mobiliteit. En dan gaat het bij deze vorm van vrijheid niet alleen om je van a naar b en terug te bewegen, maar ook dat we bereid zijn anderen te helpen die niet meer mobiel zijn. Ik denk aan mensen met een beperking of ouderen die van zorg afhankelijk worden. Dus niet alleen je eigen benen laten marcheren maar ook anderen vooruit helpen. Als je dat niet letterlijk opvat kan het ook sociale mobiliteit zijn.
- Gebruik je vrije tijd eens om kinderen die niet goed mee kunnen te helpen bij de reken of taalles.
- Of help iemand die zich in Nederland wil vestigen eens de Nederlandse taal beter te beheersen. Op die manier begrijpen we elkaar beter, en wie weet hebben we allemaal in een latere levensfase wel eens zorg nodig en als er dan geen van oorsprong Nederlandse zorgverlener beschikbaar is, is er misschien wel een verpleegster uit bijvoorbeeld de Filippijnen die je wil helpen. In dat geval is het wel zo gerieflijk voor jouzelf dat die zorgverlener snapt wat jij bedoelt. Uiteindelijk hebben we allemaal hulp nodig.
Het is maar voorbeelden. Maar het geldt voor het totale onderwijs systeem. Slecht onderwijs zorgt voor mensen die niet goed in staat zijn hun eigen weg te zoeken. Bezuinigen op goed publiek onderwijs is uit den boze willen we een vrije samenleving in stand houden. Het moet niet zo zijn dat alleen rijke mensen hun kinderen een goede scholing kunnen geven. Het betekent dat er belasting betaalt moet worden om goed publiek toegankelijk onderwijs te betalen! Om vrije mensen op te kunnen leiden kunnen we nooit op goed onderwijs bezuinigen.
Socrates was al van mening dat je door anderen achter te stellen jezelf niet vooruit helpt. Het is dus bepaalt geen nieuw idee dat sociale mobiliteit een noodzaak is.
4: Feitelijkheid
Ik kom nu bij de 4e vorm van vrijheid en dat is feitelijkheid. Als we vrij willen discussiëren over een onderwerp dan is het van belang dat we over objectieve feiten kunnen beschikken. Als ik zeg dat de aarde rond is dan trekt u dat niet in twijfel. Het is algemene kennis. Maar of het nu de stikstof discussie, de klimaatopwarming, de gezondheidszorg of noem maar op betreft. Als we niet over de juiste cijfers beschikken kunnen we niet discussiëren en ook geen goed beleid uitstippelen. Toen in augustus 2025 de werkloosheidscijfers in de USA tegen vielen liet Trump het hoofd van het statistiek bureau ontslaan en als het over klimaatopwarming gaat gaf hij opdracht om 2 satellieten die het CO2 gehalte meten uit te zetten. Het is van cruciaal belang voor ons en ook voor de toekomstige generatie om vrij over objectieve gegevens te kunnen beschikken die onze leefomgeving kunnen beïnvloeden. Hiervoor zijn onafhankelijk van de overheid opererende instituten nodig. De leugen over de feiten moet ten slotte ontmaskert kunnen worden. Als we geloven in verschillende feiten dan is eendrachtig optreden onmogelijk. We kunnen het onderling oneens zijn hoe we het beste voor schoon water kunnen zorgen, maar als we het niet eens zijn over het feit dat lood giftig is lossen we het probleem nooit op. Als feiten niet meer als feiten worden erkend zijn we nog erger bevattelijk voor manipulaties die autoritaire leiders ons opdringen. Denk aan Hitler, denk aan Stalin enzovoort enzovoort.
Solodariteit
Ik kom nu bij een overkoepelende vorm vrijheid, die vrijheid van handelen compleet maakt en dat is solidariteit. Niets wat we nodig hebben om ons vrij te voelen, kunnen we alleen produceren. Als we vrijheid een ultieme waarde vinden en niet alleen voor onszelf maar ook voor anderen belangrijk vinden dan is solidariteit heel belangrijk. Zonder solidariteit, zonder bescherming van mensen die vrijuit spreken, zonder op feiten beruste cijfers is vrijheid een loze kreet.
Laat ik hier mee eindigen. Bij Vrijheid moeten alle vormen een rol spelen: soevereiniteit, onvoorspelbaarheid, mobiliteit en feitelijkheid. Als je alleen vrijheid voor jezelf opeist is dat niet effectief. Autoritaire leiders nemen ook vaak het woord vrijheid in de mond. Dat is dan alleen de vrijheid voor henzelf om te handelen. Wees op je hoede als deze mensen het woord vrijheid in de mond nemen. Als je wat zij zeggen steeds voor waarheid aanneemt en hen slaafs navolgt, isoleer je jezelf, je ontneemt jezelf om op een onbevooroordeelde manier te discussiëren met anders denkenden. én je ontneemt dan jezelf de kans om tot andere inzichten te komen.
Hierbij komt solidariteit om de hoek kijken. Want anders denkenden hebben net zo goed recht op goede scholing en goede zorg. Solidariteit is een hogere en onmisbare vorm van vrijheid. Zij maakt van vrijheid rechtvaardigheid.
Arie Westmaas
Heerenveen, 5 mei 2026
Spreuk:
Daar gaat niets de vrijheid van een paard te boven, dat zowel een prins als een lakei ter aarde werpt.
(Oftewel voor een paard heeft vrijheid voor een prins en een lakei dezelfde betekenis. Als het over vrijheid gaat moeten we denken als een paard!)
Muziek:
Voor de bouwsteen: Bob Marley – Redemption Song.
Na de bouwsteen: Armand – Vrijheid.