Welkom bij de Odd Fellows Heerenveen vriendschap liefde waarheid

odd fellows schakel mensen header

Ster inactiefSter inactiefSter inactiefSter inactiefSter inactief
 

Ik ga een christelijk dogma aan de orde stellen, niet om u uit te nodigen dat dogma te aanvaarden of te verwerpen, dus niet om u een theologische keuze te laten maken, maar om aan te tonen hoe belangrijk het is dat mensen datgene wat zij denken over een goddelijke macht niet uitdrukken in woorden maar in beelden en rituelen. 

 

Veel christenen hebben problemen met de traditionele christelijke leer van de goddelijke Drieëenheid. Die leer zegt dat er slechts één God is maar drie goddelijke personen. Tegelijk wordt van gelovigen verwacht dat ze God opvatten als een persoon. Is God nu één persoon of drie personen? U hoeft die vraag niet te beantwoorden; denk u slechts in in de problemen die gelovigen krijgen met dit dogma. Of kregen … want de meeste christenen laten zich dat dogma eenvoudig van de schouders afglijden.

Hoe ontstond dit dogma? In de laatste twee verzen van het Mattheüs-evangelie Jezus aan zijn leerlingen om  de mensen tot leerling te maken in de naam van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest. En iemands laatste woorden, die kun je niet zo maar negeren.

Er is over nagedacht totdat ene Sabellius in de tweede eeuw ongeveer het volgende zei. "Je kunt God zelf niet beleven, wel zijn manifestaties. Je kunt God beleven als de bron van je bestaan. Jezus noemde hem daarom Vader. Je kunt God beleven als iemand die met jou als mens meeleeft en in menselijke termen communiceert.  Paulus heeft gezegd dat Jezus God een gezicht heeft gegeven, alsof de Vader zijn Zoon onder de mensen heeft laten rondgaan. De Vader heeft zijn zoon in menselijke gedaante getoond. Christus is zoveel als Immanuel : God met ons. Paulus zegt: onze oudste broeder. En tenslotte is er de Heilige Geest. Dat is de goddelijke kracht die in elke mens op een individuele wijze tot ontplooiing kan komen, wat Paulus noemt: de Christus in mij, de Geest in mij. Drie aspecten van de relatie tussen God en de mensen". Geen dogma, maar een diepzinnige bespiegeling van Sabellius.

In het oude Rome kende men het volkstoneel. Daarin kwamen een aantal standaard figuren voor: de vrek, de soldaat, de koppelaarster, de hoer, de rechter. De toneelspelers droegen maskers waaraan je kon zien welke rol ze speelden. Een masker diende bovendien als klankversterker. Het heette daarom persona, en dat betekent letterlijk doorklinker. Een toneelstuk voor vier personae betekende een stuk voor vier personen, maar eigenlijk was het: voor vier maskers, vier toneelrollen. Sabellius zei daarom dat de ene God drie toneelrollen speelde, zich onder drie maskers kenbaar maakte. Eén van de grootste culturele anthropologen, Joseph Campbell, heeft zijn vier dikke boeken over de religies van de mensheid dan ook de titel gegeven: "The Masks of God". Niemand had met Sabellius' voorstelling van zaken moeite. Het inzicht van één God in drie personae  werd onbevangen verspreid. Eén God, drie toneelrollen. Het kreeg de status van een geloofsbelijdenis, het werd een formule.

In de betekenis van "toneelrol" gebruikt de klassieke schrijver Cicero het woord, ongeveer een halve eeuw vóór het optreden van Jezus.

Voor zover bekend was de eerste persoon die het inzicht van Sabellius aanviel paus Dionysius van Rome. Dat was in het jaar 260. Hij vond dat als je Vader en Zoon alleen maar aan hun masker kon onderscheiden, het eigenlijke onderscheid tussen God en Jezus geloochend werd.

Zie H. Denzinger: Enchiridion symbolorum et definitionum blz. 25.

Dat was  een conclusie die voor zijn rekening kwam, en er werd dan ook weinig drukte over gemaakt.

Maar dat werd anders toen keizer Constantijn begin vierde eeuw het christendom tot voorkeursgodsdienst van het hele Romeinse Rijk maakte. Hij dwong het toneelwezen in zijn rijk om ondergronds te gaan. Hij had immers grote bezwaren tegen de kritiek op de overheid die toneelspelers ten beste gaven, veilig verborgen onder een masker. De keizer beriep zich daarnaast op het feit dat de Joden en Christenen fel gekant waren tegen het volkstoneel, want wat op dat toneel gebeurde was vaak niet bepaald verheffend. Het gevolg was dat ruwweg vanaf het jaar 330 het toneel uit de belevingswereld van de christenen verdween. En zo verdween ook het idee dat Sabellius met zijn personae op toneelrollen, manifestaties van God duidde.

De oude formule "Een God, drie personae" werd daardoor al gauw verkeerd begrepen en er kwamen stemmen op om die formule te veranderen, aan te passen aan de veranderde betekenis van het woord persona. Een aanhanger van Sabellius verdedigden de formule door de manifestaties van het goddelijke in Vader, Zoon en Heilige Geest toe te lichten met begrippen uit het toneel. Toen greep de keizer in. Wie zo Sabellius verdedigde, bracht het meest verhevene wat je maar kon bedenken – Gods werk onder de mensen – in verband met het zedenloze en anarchistische toneel. Schande!

En dus werd de oude formule gehandhaafd en de interpretatie van Sabellius veroordeeld. Een eeuw later zette de grote Augustinus zich met zijn enorme intellectuele gewicht achter de formule: één God, drie personen. En toen iemand hem vroeg hoe hij zo'n onbegrijpelijke uitspraak kon onderschrijven, zei hij: "Ik zou die leer nooit verdedigd hebben als de Kerk der eeuwen haar niet had verkondigd." En wat Augustinus zei, gold eeuwen lang als evangelie.

Ik zal aantonen hoe waar dit is. In de 15e eeuw bracht de theoloog Petrus Lombardus alle belangrijke geloofsuitspraken en belijdenissen bijeen in een boek met de naam Sententiae. Toen enige tijd later de Hervormers de theologie van Rome bestreden, putten ze beide uit dat befaamde boek. En dan te weten dat  meer dan 90% van de uitspraken die Lombardus verzameld had, van die ene Augustinus afkomstig waren.

In de zesde eeuw probeerde Mohammed christendom en Jodendom tot één religie te verenigen op basis van het geloof in de ene God. De Koran zit daarom vol verwijzingen naar de Bijbel. Mohammed wees de leer van éém goddelijke persoon in drie personen af als veelgodendom. De leiders van het Romeinse Rijk wezen vervolgens Mohammeds opvatting af. Het gevolg was zeer ernstig: een diepe kloof die nog steeds christenen en moslims scheidt. Zo rampzalig kan het gevolg zijn van pogingen om het goddelijke te definiëren in formules die voor alle tijden moeten gelden.

De geloofsbelijdenis omtrent de Drieëenheid kende natuurlijk naast de Latijnse formule ook een formule in de Griekse taal. Uit het eerder genoemde Enchiridion van Denzinger weten we dat de Grieken een manifestatie van God aan de mensen geen persona noemden maar een hypostasis. Dat was een term uit de neo-Platonische filosofie, waarin geleerd werd dat God met zijn schepping (zijn openbaring) begon door uit zichzelf achtereenvolgens steeds nieuwe (en steeds lager staande) wezens te doen uitstromen – emaneren. Zo dacht men dat vanuit God voortkwam het bewustzijn, vervolgens de rede of Logos, dan de  wijsheid, enz. Die fasen in de schepping noemde men hypostasen.  Gevolg hiervan was dat de oosterse orthodoxie ging leren dat eerst de Zoon uit de Vader voortkwam,. en later de Geest uit de Zoon, als opeenvolgende emanaties, uitvloeisels..

Hier werd door  betekenisveranderingen opnieuw de kiem gelegd voor geloofsstrijd.  Aanvankelijk had hypostasis alleen manifestatie betekend, en  dat was een redelijke vertaling van persona als toneelrol. Maar toen het de invloed van het neo-Platonisme onderging, kreeg het de nieuwe betekenis van emanatie, waardoor in zekere zin Christus en de Geest als minder goddelijk werden opgevat dan de Vader. Begrijp me goed, dat was misschien niet zo'n vreemde gedachte, maar die lokte wel uit tot theologische meningsverschillen.   

Tenslotte kwam het tussen het westerse en het oosterse christendom tot een definitieve breuk. Het Oosten leerde dat de Geest via de Zoon uit de Vader voortvloeide, het Westen dat de Geest uit Vader en Zoon (filioque)  samen voortvloeide. Waartoe woorden al niet kunnen leiden.

  .   

Denk niet dat dit alles maar een probleem was voor theologen alleen. Het leidde tot bloedvergieten. Tot in de zesde eeuw zijn hele godsdienstoorlogen uitgevochten over definities van het goddelijke. Zo zijn hele Germaanse volkeren – nadat ze in het Romeinse Rijk een woongebied hadden verworven – door keizers omgebracht omdat ze over Christus anders dachten dan de keizer zelf. De Gothische Arianen in Spanje weigerden bijvoorbeeld de Drieëenheidsleer te onderschrijven, en dat kostte hun het leven.

 

Heel veel van wat er dus misgegaan is, was vermoedelijk voorkomen als men niet had gepoogd verheven zaken vast te leggen in woorden en formules maar in beelden, symbolen en ritualen.

In de westerse christelijke kerken is men doorgegaan met het in woorden vastleggen van geloofsinzichten. De ene belijdenis volgde op de andere. Maar taal leeft, en woorden veranderen ongemerkt van betekenis. Het gevolg daarvan was een voortdurende terugkeer van de vraag: Moeten we de vertrouwde formules handhaven of nieuwe formules bedenken? Moeten we de Statenbijbel handhaven of nieuwe bijbelvertalingen maken? En dat leidde vaak tot versplintering van de christelijke gemeenschap in telkens nieuwe confessies en nieuwe leerstellingen. Vooral die christelijke richting waarin alles draait om het woord, het Protestantisme, bleek het gevoeligst voor het virus van de versplintering.

In het christelijke oosten heeft men zich in de 7e eeuw afgewend van het woord als drager van theologische inzichten, en is men overgestapt op het beeld. Elk kerkgebouw toont in beelden (iconen) de centrale inzichten van het christendom in de vorm van de iconostase of iconenwand, die in elke oosters-orthodoxe kerk in volle breedte voor de gelovigen staat en het geloof uitbeeldt. Doordat men bij de vervaardiging van iconen strenge regels volgt, wordt zo de geloofswaarheid der eeuwen beter bewaard dan in de westerse belijdenissen. Daardoor kent de oosterse vorm van het christendom veel minder scheuringen en sektevorming. Hieruit blijkt de waarde van het beeld voor het tot uiting brengen van diepe inzichten.

En zo kunt u begrijpen waarom het mij zo aansprak toen ik voor het eerst las dat bij de loge van Odd Fellows de inzichten waaraan men waarde hecht, niet uitgedrukt worden in woorden, maar in beelden en ritualen.

Ik dank u.       

icon

Odd Fellows Heerenveen |  Herenwal 10 | 8441 AZ HEERENVEEN | Friesland

(c) 2019 Odd Fellows Heerenveen, realisatie website: Noordoost.nl